เจาะลึกคดี “บาร์โค้ด/คิวอาร์โค้ด” บนบัตรเลือกตั้ง 2569

เจาะลึกคดี “บาร์โค้ด/คิวอาร์โค้ด” บนบัตรเลือกตั้ง 2569

ศึกนี้ไม่ใช่ศึกเทคโนโลยี แต่เป็นศึกนิยามคำว่า “ลับ”

#อัษฎางค์ยมนาค | #อ่านเกมอำนาจ

คดีบาร์โค้ด/คิวอาร์โค้ดบนบัตรเลือกตั้งปี 2569 กำลังพาเรากลับไปสู่คำถามพื้นฐานที่สุดของประชาธิปไตยแบบผู้แทน: ประชาชนมีสิทธิ “ลงคะแนนโดยตรงและลับ” แค่ไหน และรัฐมีสิทธิ “จัดระบบความปลอดภัย” ได้ไกลแค่ไหนก่อนจะชนเพดานรัฐธรรมนูญ

ในแง่ “อ่านเกมอำนาจ” นี่คือคดีที่เดิมพันไม่ใช่แค่แพ้–ชนะในศาล แต่คือ “มาตรฐานความไว้วางใจ” ของระบบเลือกตั้งทั้งระบบ เพราะทันทีที่สังคมเริ่มสงสัยว่า “อาจสืบย้อนการลงคะแนนได้” ความชอบธรรมของผลลัพธ์ก็ถูกเจาะรู ต่อให้ไม่มีใครสืบจริงก็ตาม

หมายเหตุ: บทความนี้วิเคราะห์ “หลักการ/แนวตีความ/ฉากทัศน์” จากแหล่งข่าวและตัวบทกฎหมายที่ปรากฏในสาธารณะ ไม่พาดพิงบุคคล ไม่กล่าวหา และไม่สรุปความผิดของผู้ใด

กล่องสรุป (Key Takeaways)

1. แกนคดีอยู่ที่รัฐธรรมนูญ ม.85: การเลือกตั้งต้อง “โดยตรงและลับ”
2. ประเด็นร้อนคือ “กกต. ยอมรับว่าโยงถึงต้นขั้วได้” แต่ยืนยันว่ามีการควบคุม/ป้องกันจนสืบย้อนถึงผู้ลงคะแนนไม่ได้
3. คดีลุกลามสู่การยื่นฟ้อง/ร้องหลายช่องทาง จึงไม่ใช่แค่ถกเถียงบนโซเชียล
4. ศาลอาจไม่จำเป็นต้องไปสุดที่ “โมฆะทั้งประเทศ” เพราะยังมีระดับการเยียวยาตั้งแต่เบาไปหนัก
5. ผลทางการเมืองเกิดแล้ว: “สงครามความเชื่อมั่น” ต่อกระบวนการเลือกตั้ง ซึ่งกระทบความชอบธรรมของรัฐบาลหลังเลือกตั้งไม่ว่าศาลจะวินิจฉัยอย่างไร

(1) ข้อเท็จจริงที่ทุกฝ่าย “มักยอมรับร่วมกัน”

ตัวบทที่ถูกหยิบมาเป็นศูนย์กลางคือ “โดยตรงและลับ”

รัฐธรรมนูญกำหนดชัดว่า การเลือกตั้ง ส.ส. แบบแบ่งเขตต้องออกเสียง “โดยตรงและลับ” (มาตรา 85) ดังนั้น “ความลับ” ไม่ใช่ของประดับพิธี แต่เป็นองค์ประกอบของสิทธิเลือกตั้งเอง

2) ฝั่งผู้จัดการเลือกตั้งยืนยันเหตุผลเชิงระบบ แต่ยอมรับ “ความเป็นไปได้เชิงโครงสร้าง”

รายงานของ Thai PBS Policy Watch สรุปแกนถกเถียงไว้ตรงจุดว่า มีการยอมรับว่า “รหัสอาจโยงถึงต้นขั้วได้” แต่ชี้แจงว่าถูกแยกเก็บ/เป็นความลับ และ “ไม่อาจสืบย้อนถึงคนลงคะแนนได้” ในทางปฏิบัติ

ตรงนี้สำคัญมาก เพราะในโลกกฎหมายมหาชน บางครั้ง แค่การออกแบบให้ “สืบย้อนเป็นไปได้” ก็สร้างปัญหาแล้ว แม้จะอ้างว่าคุมได้ก็ตาม มันคือคำถามเชิงหลักการ ไม่ใช่แค่คำถามเชิงเทคนิค

3) เรื่องเลยขึ้น “ศาลและกระบวนการตรวจสอบ” แล้ว

ข่าวไทยรัฐชี้ว่าเรื่องลุกลามสู่การยื่นฟ้องหลายศาล และมีข้อเรียกร้องหลากระดับ ตั้งแต่การเปิดข้อมูล ไปจนถึงการนับคะแนนใหม่บางพื้นที่/ขอให้การเลือกตั้งเป็นโมฆะ

เมื่อเกมเข้า “สนามศาล” สิ่งที่นับคือ มาตรวัดทางกฎหมาย ไม่ใช่ยอดไลก์ และนั่นพาเราไปหัวใจของบทความนี้: ศาลจะนิยาม “ลับ” แบบไหน

Test ของคำว่า “ลับ” ที่จะกำหนดชะตาเรื่องนี้

Test A: “ลับโดยหลักการ”

คำถามหลัก: ระบบถูกออกแบบให้ มีทาง จับคู่ “บัตร ↔ ต้นขั้ว ↔ ผู้มาใช้สิทธิ” ได้หรือไม่?

ถ้าศาลใช้แนวนี้ การตีความจะค่อนข้างเคร่ง:
• ต่อให้ต้องใช้หลายขั้นตอน ต่อให้ทำยาก ต่อให้ต้องมีคนมีอำนาจเข้าถึงหลายจุด แต่ถ้า “โครงสร้างเอื้อ” ให้ย้อนกลับได้ หลักความลับอาจถูกมองว่า “ถูกทำให้พรุนตั้งแต่การออกแบบ”
• เหตุผลเชิงป้องกันทุจริตอาจไม่พอ ถ้าวิธีการไปกระทบสิทธิขั้นพื้นฐานที่รัฐธรรมนูญคุ้มครอง

ในข่าวไทยรัฐ มีการหยิบ “แนวอ้างมาตรา 85” และการเทียบกับบรรทัดฐานเก่า (ปี 49) มาเป็นแรงกดดันทางการเมืองของการตีความแบบเข้ม

Test B: “ลับโดยการเข้าถึง”

คำถามหลัก: ในโลกจริง ภายใต้กติกาปกติ ใครสามารถเข้าถึง “ข้อมูลครบชุด” เพื่อสืบย้อนการลงคะแนนได้?

ถ้าศาลใช้แนวนี้ จะให้น้ำหนักกับ “สภาพความเป็นจริงของการเข้าถึง” มากกว่า “ความเป็นไปได้ทางตรรกะ”:
• ต่อให้ทฤษฎีบอกว่าย้อนกลับได้ แต่ถ้ากลไกการจัดเก็บ/การเข้าถึงถูกล็อกไว้จนไม่สามารถทำได้โดยง่ายหรือโดยปกติ ศาลอาจมองว่ายังรักษาความลับไว้ในทางปฏิบัติ
• ประเด็นจะกลายเป็นเรื่อง “มาตรการควบคุมและการตรวจสอบ” ว่าแน่นพอไหม มากกว่าจะเป็นคำตัดสินแบบขาว–ดำ

สรุป: สังคมกำลังเถียงกันคนละ “นิยาม” และศาลคือผู้ถือปากกาเขียนนิยามนั้นให้กลายเป็นบรรทัดฐาน

ฉากทัศน์คำวินิจฉัย และระดับการเยียวยา: จากเบาไปถึงยาแรง

ศาลมักไม่ได้มีแค่ปุ่ม “ยกฟ้อง/โมฆะทั้งประเทศ” เท่านั้น เกมนี้มีหลายระดับของผลลัพธ์ ซึ่งข่าวไทยรัฐสะท้อนว่าข้อเรียกร้องในสังคมก็มีหลายระดับเช่นกัน

ฉากทัศน์ 1: ศาลยืนแนว Test B “ยังลับในทางปฏิบัติ”

ถ้าศาลเชื่อว่าการเข้าถึงเพื่อสืบย้อน “ทำไม่ได้โดยสมเหตุสมผล” หรือมาตรการคุมข้อมูลเพียงพอ แนวทางอาจออกมาเป็น:
• ไม่ถึงขั้นขัดรัฐธรรมนูญ
• แต่กำหนดมาตรฐาน/แนวปฏิบัติให้ชัดขึ้นเพื่อกันข้อกังขาในอนาคต (เช่น มาตรฐานการจัดเก็บ–ตรวจสอบ)

สิ่งนี้สอดคล้องกับท่าทีในรายงาน Policy Watch ที่เล่าความพยายามชี้แจงว่าโยงได้เชิงทฤษฎีแต่สืบย้อนถึงผู้ลงคะแนนไม่ได้

ฉากทัศน์ 2: ศาลเอน Test A “เสี่ยงทำลายความลับเชิงโครงสร้าง” แต่เยียวยาแบบ “เฉพาะส่วน”

หากศาลเห็นว่า “เพียงการออกแบบให้ย้อนกลับได้” ก็ชนหลัก “ลับ” อาจเลือกใช้การเยียวยาที่ไม่ทุบทั้งระบบ เช่น:
• วางหลักเกณฑ์/บรรทัดฐานใหม่ว่ารูปแบบรหัสต้องไม่เอื้อต่อการระบุตัวตน
• สั่งให้แก้ไขรูปแบบ/กระบวนการในครั้งถัดไป หรือกำหนดเงื่อนไขการใช้รหัสให้ปิดช่องสืบย้อน

แนวคิดว่าการเลือกตั้งต้องคุ้มครองเจตนารมณ์ประชาธิปไตยและความไว้วางใจของประชาชน เป็นกรอบที่ศาลรัฐธรรมนูญเคยอธิบายในบทความสรุปหลักการพื้นฐานของการเลือกตั้ง

ฉากทัศน์ 3: “ยาแรง” กระทบผลการเลือกตั้งในวงกว้าง

คำว่า “โมฆะ” ถูกพูดถึงมากในสื่อ เพราะมีการอ้างอิงมาตรา 85 และหยิบบรรยากาศคำวินิจฉัยเก่าปี 49 มาเป็นแรงขับของการตีความแบบเคร่ง

แต่ในเชิงระบบ ศาลจะไปสุดระดับนี้ได้ก็ต่อเมื่อเห็นว่า:
• ปัญหากระทบ “หัวใจของสิทธิ” และ
• ไม่สามารถเยียวยาแบบจำกัดผล (narrow remedy) ได้เพียงพอ

ข่าวไทยรัฐสะท้อนว่ามีการเรียกร้องตั้งแต่ “เปิดข้อมูล/นับใหม่บางพื้นที่” ไปจนถึง “โมฆะ” ซึ่งบอกว่า “ระดับความไม่ไว้วางใจ” ในสังคมแตกแขนงเป็นหลายชั้นแล้ว

ผลกระทบเชิงอำนาจและความชอบธรรมหลังเลือกตั้ง: ผลลัพธ์เกิดแล้ว แม้ศาลยังไม่เขียนตอนจบ

นี่คือส่วนที่ #อ่านเกมอำนาจ: คดีนี้ชนะครึ่งหนึ่งตั้งแต่ยังไม่ตัดสิน เพราะมันเปลี่ยน “สนามต่อสู้” จากคะแนนเสียงไปเป็น “ความชอบธรรมของกระบวนการ”

1) ความชอบธรรมถูกโยกจาก “ผล” ไปสู่ “ระบบ”

เมื่อสังคมเริ่มถกว่าความลับอาจถูกสืบย้อน ความชอบธรรมของผลเลือกตั้งจะถูกตั้งคำถามได้ง่ายขึ้น—และการเมืองหลังเลือกตั้งจะต้องใช้พลังมากขึ้นในการ “อธิบายความชอบธรรม” ไม่ใช่แค่อ้างจำนวนคะแนน

2) ผู้จัดการเลือกตั้งต้องแบกภาระพิสูจน์เพิ่ม: “ไม่ใช่แค่ถูกกฎหมาย แต่ต้องเชื่อได้”

รายงาน Policy Watch สะท้อนความย้อนแย้งสำคัญ: การชี้แจงว่า “โยงได้เชิงทฤษฎี” แม้จะตามด้วย “แต่สืบย้อนไม่ได้” ก็เพียงพอให้ข้อกังขาอยู่ต่อ เพราะในเรื่องสิทธิเลือกตั้ง ความลับต้อง “ไม่เปิดช่อง” ในสายตาประชาชนจำนวนมาก

3) ประเทศถูกบังคับให้เลือกนิยาม “ลับ” ของตัวเอง

• ถ้าเราเลือกนิยามแบบ Test A: อนาคตต้อง “ระบบปิดสนิท” และการออกแบบทุกอย่างต้องหลีกเลี่ยงการย้อนกลับ โดยหลักการ
• ถ้าเราเลือกนิยามแบบ Test B: จะยอมรับการย้อนกลับเชิงทฤษฎีได้ ตราบใดที่การเข้าถึงจริงถูกล็อกไว้และตรวจสอบได้

และไม่ว่าจะเลือกทางไหน ศาลรัฐธรรมนูญจะเป็นผู้ “เขียนมาตรฐาน” ให้กลายเป็นแนวทางระยะยาวของระบบเลือกตั้งไทย ตามบทบาทที่ศาลอธิบายว่าการเลือกตั้งคือกลไกสำคัญของประชาธิปไตยผู้แทน

คำถามที่ศาล “ต้องตอบให้ชัด” 5 ข้อ (เพื่อปิดช่องความคลุมเครือ)

1. คำว่า “ลับ” ในมาตรา 85 หมายถึง “ห้ามสืบย้อนโดยหลักการ” หรือ “ห้ามสืบย้อนโดยการเข้าถึงจริง”?
2. ถ้ามีความเป็นไปได้เชิงโครงสร้างในการจับคู่บัตรกับต้นขั้ว ความเป็นไปได้นั้น “เพียงพอ” ให้ถือว่าลับถูกละเมิดหรือไม่ (แม้ไม่มีหลักฐานสืบย้อนจริง)?
3. ภาระการพิสูจน์อยู่ที่ใคร และต้องพิสูจน์ระดับไหน: ต้องพิสูจน์ “การสืบย้อนเกิดขึ้นจริง” หรือพิสูจน์แค่ “ระบบเปิดช่อง” ก็พอ?
4. ถ้าศาลเห็นว่ามีปัญหา ศาลควรเยียวยาระดับไหนจึงได้สัดส่วน: แก้กระบวนการในอนาคต / กำหนดมาตรฐานเพิ่ม / เยียวยาเฉพาะพื้นที่ / หรือกระทบผลทั้งระบบ?
5. ศาลจะวาง “บรรทัดฐานความไว้วางใจ” ไว้อย่างไร เพื่อให้การเลือกตั้งครั้งต่อไปไม่กลับมาชนกับข้อกังขาเดิม—โดยยังรักษาความสุจริตเที่ยงธรรมของการจัดการเลือกตั้ง?

บทสรุปแบบอ่านเกมอำนาจ

คดีนี้ไม่ใช่เรื่อง “โค้ดบนกระดาษ” แต่คือเรื่อง “โค้ดในความเชื่อมั่น” ของสังคม

ถ้าศาลเลือกนิยาม “ลับ” แบบเคร่ง (Test A) โลกการออกแบบการเลือกตั้งไทยจะเปลี่ยน ต้องปิดช่องย้อนกลับให้หมดตั้งแต่ต้นทาง

ถ้าศาลเลือกนิยาม “ลับ” แบบเข้าถึง (Test B เกมจะย้ายไปสู่มาตรฐานการควบคุมข้อมูลและการตรวจสอบที่ทำให้ประชาชน “เชื่อได้” มากพอ

และไม่ว่าทางไหน บทตัดสินสุดท้ายจะไม่ได้เป็นแค่คำตอบของคดีนี้ แต่จะเป็น “บรรทัดฐาน” ของความชอบธรรมหลังเลือกตั้งไทยในรอบต่อไป